BÖÅ GIAÁO DUÅC VAÂ ÀAÂO TAÅO

SINH HOÅC

7

nhµ xuÊt b¶n
gi¸o dôc viÖt nam

CM YK

Trang 1

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t◊o
NguyÔn Quang Vinh (Tæng Chñ biªn)
TrÇn kiªn (Chñ biªn) - NguyÔn V¨n Khang

SINH HäC
(T¸i b¶n lÇn thø m∂êi mét)

Nhµ xuÊt b¶n gi¸o dôc VIÖT NAM

7

CM YK

Trang 2

B∂n quy“n thuÈc Nhµ xu†t b∂n Gi∏o dÙc Vi÷t Nam - BÈ Gi∏o dÙc vµ ßµo tπo
01-2014/CXB/229-1062/GD

M∑ sË : 2H720T4

CM YK

Trang 3

LòI NïI ß¡U

rong sè c¸c em ®ang cÇm cuèn s¸ch Sinh häc 7 nµy trªn
tay, kh«ng ˙t em ®· tõng ®√îc tham quan v√ên thó, v√ên
Quèc gia, nhµ b¶o tµng tù nhiªn, hay ˙t nhÊt ®· ®√îc xem
c¸c ch√¬ng tr˘nh vÒ “ThÕ giíi ®éng vËt” trªn mµn ¶nh nhá. ThÕ
giíi ®éng vËt ®ã mu«n mµu sflc, v« cïng ®a d◊ng, phong phó vµ
rÊt l˙ thó, hÊp dÉn. NÕu nh√ lóc ®ã, c¸c em biÕt nhËn ra trong ®ã
tªn c¸c loµi ®éng vËt vµ c¸c quy luËt cÊu t◊o, ho◊t ®éng sèng cña
chóng, th˘ sù hÊp dÉn, l˙ thó cßn t¨ng thªm rÊt nhiÒu lÇn.

T

Sinh häc 7 sÏ mang ®Õn cho c¸c em ch˘a kho¸ ®Ó më c¸nh
cöa b√íc vµo thÕ giíi ®éng vËt. Cïng víi sù dÉn dflt cña c¸c thÇy
c« gi¸o, c¸c em ®√îc t˘m hiÓu, kh¸m ph¸ thÕ giíi ®éng vËt ®a
d◊ng phong phó ®ã, tõ ®¬n gi¶n ®Õn phøc t◊p, tõ thÊp ®Õn cao, tõ
c¸c ®éng vËt cã k˙ch th√íc hiÓn vi trong mét giät n√íc ao hå ë
c◊nh chóng ta, ®Õn nh÷ng ®éng vËt khæng lå nh√ b◊ch tuéc, c¸
nhµ t¸ng... ë tËn ®¸y ®◊i d√¬ng.
S¸ch Sinh häc 7 gåm 8 ch√¬ng víi 66 bµi häc. Trong sè ®ã
cã 10 bµi thùc hµnh (3 bµi xem b¨ng h˘nh) vµ mét buæi thùc hµnh
tham quan ngoµi trêi. Mçi bµi häc ®Òu cã :
- K˙ hiÖu n : cung cÊp th«ng tin.
- K˙ hiÖu t : nh÷ng ho◊t ®éng häc tËp, quan s¸t, th¶o luËn,
tr¶ lêi c©u hái...
- PhÇn ch÷ ®ãng khung ë cuèi bµi lµ néi dung träng t©m cÇn
ghi nhí.
Cuèi mçi bµi ®Òu cã c¸c c©u hái hoÆc bµi tËp ®Ó lµm ë nhµ.
C©u hái cã dÊu hoa th˚ (*) dµnh cho c¸c em häc kh¸. Mét sè bµi
cã thªm môc “Em cã biÕt ?” lµ phÇn tham kh¶o, gåm nh÷ng th«ng
tin më réng, dµnh cho nh÷ng em ham hiÓu biÕt, yªu th˙ch Sinh
häc, kh«ng bflt buéc tÊt c¶ ph¶i ®äc vµ nhí.
3

CM YK

Trang 4

C¸c em rÊt tù hµo khi biÕt r»ng n√íc ta lµ mét trong sè rÊt ˙t c¸c quèc gia
®√îc thiªn nhiªn √u ®·i, cã ®a d◊ng sinh häc cao, cã nhiÒu ®éng vËt qu˝ vµ
hiÕm. Vinh dù nµy ®Æt ra cho chóng ta mét th¸ch thøc to lín : nhiÒu loµi trong
sè ®ã ®ang ®øng tr√íc nguy c¬ tuyÖt chñng ! Lµm g˘ ®Ó cøu v·n chóng ? §ã
kh«ng chØ lµ tr¸ch nhiÖm cña riªng chóng ta, mµ cña c¶ céng ®ång ®Ó cïng g˘n
gi÷ cho thÕ giíi ®éng vËt ®√îc bÒn v÷ng l©u dµi. §ã ch˙nh lµ gfln häc víi
hµnh - môc ®˙ch cña Sinh häc 7 trong c«ng cuéc ®æi míi néi dung vµ ph√¬ng
ph¸p häc tËp.
Sinh häc 7 ®· sö dông nhiÒu t√ liÖu, h˘nh ¶nh, chän läc tõ nhiÒu nguån t√
liÖu trong vµ ngoµi n√íc, nh»m gióp häc sinh dÔ hiÓu vµ s¸t víi thùc tÕ thiªn
nhiªn. Chóng t«i xin göi lêi ch©n thµnh c¶m ¬n ®Õn c¸c t¸c gi¶ cña nh÷ng nguån
t√ liÖu tr˙ch dÉn ®ã. Cuèi cïng, c¸c t¸c gi¶ mong √íc Sinh häc 7 sÏ lµ ng√êi
b◊n ®√êng tèt cña c¸c em trong viÖc häc tËp vµ kh¸m ph¸ thÕ giíi ®éng vËt ®a
d◊ng vµ phong phó ë xung quanh chóng ta.
Tham gia biªn so◊n cuèn s¸ch nµy gåm :
NguyÔn V¨n Khang biªn so◊n c¸c bµi : tõ bµi 1 ®Õn 30, bµi 64 ®Õn 66.
NguyÔn Quang Vinh biªn so◊n c¸c bµi : 32, 33, 35, 36, 39, 42, 43, 47.
TrÇn Kiªn biªn so◊n c¸c bµi : 31, 34, 37, 38, 40, 41, 44, 45, 46 vµ tõ bµi 48 ®Õn 63.
C¸c t¸c gi¶

4

CM YK

Trang 5

Më §ÇU
Bµi 1 ThÕ giíi ®éng vËt ®a d◊ng, phong phó
n

§éng vËt sèng ë khflp n¬i trªn hµnh tinh cña chóng ta, kÓ c¶ ë Bflc Cùc vµ
Nam Cùc. Chóng ph©n bè tõ ®Ønh £veret cao h¬n 8 000m ®Õn vùc s©u 11 000m
d√íi ®¸y ®◊i d√¬ng. Cïng víi thùc vËt, ®éng vËt gãp phÇn lµm nªn sù bÒn v÷ng
vµ vÎ ®Ñp cña tù nhiªn.
I - §a d◊ng loµi vµ phong phó vÒ sè l√îng C¸ thÓ
n

Qua vµi tØ n¨m tiÕn ho¸, giíi §éng vËt v« cïng ®a d◊ng, phong phó víi
kho¶ng 1,5 triÖu loµi ®· ®√îc ph¸t hiÖn (h˘nh 1.1, 2).
Bªn c◊nh nh÷ng ®éng vËt ®¬n bµo cã k˙ch th√íc hiÓn vi, cßn cã c¸c ®éng vËt
rÊt lín nh√ : trai t√îng (vá dµi 1,4m, nÆng 250kg), voi ch©u Phi (nÆng 4 tÊn,
cao 3m), c¸ voi xanh (nÆng 150 tÊn, dµi 33m).

H˘nh 1.1. Mét sè loµi chim vÑt kh¸c nhau sèng trªn hµnh tinh cña chóng ta (cã tíi 316 loµi)

5

CM YK

Trang 6

t H·y nªu mét vµi v˙ dô t√¬ng tù
ë ®˚a ph√¬ng em ®Ó chøng minh
sù ®a d◊ng, phong phó cña thÕ giíi
®éng vËt nh√ :
- H·y kÓ tªn c¸c loµi ®éng vËt
®√îc thu thËp khi :
+ Ko mét mÎ l√íi trªn biÓn.
+ T¸t mét ao c¸.
+ §¬m ®ã qua mét ®ªm ë
®Çm, hå...
- H·y kÓ tªn c¸c ®éng vËt tham
gia vµo “b¶n giao h√ëng” th√êng
cÊt lªn suèt ®ªm hÌ trªn c¸nh ®ång
quª n√íc ta.
n

H˘nh 1.2. D√íi k˙nh hiÓn vi, trong mét
giät n√íc biÓn còng thÊy sè loµi ®a d◊ng
1→5. Gi¸p x¸c nhá ; 6. Êu trïng th©n mÒm ;
7,8. §éng vËt nguyªn sinh ; 9,10. T¶o.

Mét sè nhãm ®éng vËt cßn phong
phó vÒ sè l√îng c¸ thÓ. Ng√êi ta ®·
gÆp nh÷ng ®µn ch©u chÊu bay di c√
nh√ nh÷ng ®¸m m©y. ë v√ên Quèc gia Cóc Ph√¬ng, mïa h◊ th√êng thÊy nh÷ng
®µn b√ím trflng hµng ngh˘n con bay däc ®√êng rõng dµi hµng tr¨m mt. Hång h◊c
lµ mét loµi chim qu˝, nh√ng ng√êi d©n ë Kenia cßn gÆp nh÷ng ®µn ®«ng tíi trªn
mét triÖu con tô tËp ë c¸c hå lín ë vïng x˙ch ®◊o ch©u Phi.
Mét sè ®éng vËt ®√îc con ng√êi thuÇn ho¸ thµnh vËt nu«i. Tõ khi ®√îc con
ng√êi thuÇn d√ìng, chóng ®· kh¸c nhiÒu víi tæ tiªn hoang d◊i vµ biÕn ®æi thµnh
nhiÒu lo◊i, ®¸p øng c¸c nhu cÇu kh¸c nhau cña con ng√êi. Gµ nu«i lµ mét v˙ dô :
Tæ tiªn lµ loµi gµ rõng nhá nhfln cßn ®ang sèng ë rõng nhiÖt ®íi. Nh√ng gµ nu«i
®· biÕn ®æi rÊt nhiÒu vÒ mµu l«ng, vÒ k˙ch th√íc, vÒ chiÒu cao..., kh¸c xa víi tæ
tiªn cña chóng.

II - §a d◊ng vÒ m«i tr√êng sèng
n

C¸c loµi ®éng vËt sèng ë nhiÒu m«i tr√êng kh¸c nhau vµ th˙ch nghi víi nh÷ng
m«i tr√êng ®ã (h˘nh 1.3, 4).
6

CM YK

Trang 7

H˘nh 1.3. Nam Cùc chØ toµn b¨ng tuyÕt nh√ng chim c¸nh côt vÉn sèng vµ cã tíi 17 loµi
kh¸c nhau. Mçi con nÆng kho¶ng 30 - 40kg, l«ng rËm, mì dµy. Con c¸i ®Î tõ 1 ®Õn 2
trøng, Êp 65 ngµy. Sau mçi lÇn Êp, con c¸i gi¶m 40% khèi l√îng. Con mÑ tiÕp tôc
ñ Êm cho con non. Chóng th√êng sèng thµnh bÇy, ®«ng tíi hµng ngh˘n con.

H˘nh 1.4. B a m«i tr√êng lín ë vïng
nhiÖt ®íi :

- D√íi n√íc cã : ...............................
- Trªn c◊n cã :..................................
- Trªn kh«ng cã :..............................

7

CM YK

Trang 8

t H·y dùa vµo c¸c h˘nh trªn, ®iÒn tªn ®éng vËt(*) mµ em biÕt vµo chó th˙ch ë
d√íi h˘nh 1.4 vµ tr¶ lêi c¸c c©u hái sau :
- §Æc ®iÓm nµo gióp chim c¸nh côt th˙ch nghi ®√îc víi kh˙ hËu gi¸ l◊nh ë
vïng cùc ?
- Nguyªn nh©n nµo khiÕn ®éng vËt vïng nhiÖt ®íi ®a d◊ng vµ phong phó
h¬n ®éng vËt vïng «n ®íi vµ Nam Cùc ?
- §éng vËt n√íc ta cã ®a d◊ng, phong phó kh«ng ? V˘ sao ?

ThÕ giíi ®éng vËt xung quanh chóng ta v« cïng ®a d◊ng, phong
phó. Chóng ®a d◊ng vÒ sè loµi, k˙ch th√íc c¬ thÓ, lèi sèng vµ m«i
tr√êng sèng. Nhê sù th˙ch nghi cao víi ®iÒu kiÖn sèng, ®éng vËt
ph©n bè ë khflp c¸c m«i tr√êng nh√ : n√íc mÆn, n√íc ngät, n√íc
lî, trªn c◊n, trªn kh«ng vµ ë ngay vïng cùc b¨ng gi¸ quanh n¨m.

C ©u h·i?
1. H·y kÓ tªn nh÷ng ®éng vËt th√êng gÆp ë ®˚a ph√¬ng em ? Chóng cã ®a d◊ng,
phong phó kh«ng ?
2. Chóng ta ph¶i lµm g˘ ®Ó thÕ giíi ®éng vËt m·i m·i ®a d◊ng, phong phó ?

(*) ßi“n vµo vÎ bµi tÀp

8

CM YK

Bµi 2

Trang 9

Ph©n biÖt ®éng vËt víi thùc vËt
®Æc ®iÓm chung cña ®éng vËt

I - Ph©n biÖt ®éng vËt víi thùc vËt

A

B

C

H˘nh 2.1. C¸c biÓu hiÖn ®Æc tr√ng cña giíi §éng vËt vµ Thùc vËt
A

- Cñ khoai t©y.

B

- Chuét ¨n cñ khoai t©y.

C - MÌo ¨n chuét.

n

H˘nh 2.1 ph¶n ¸nh c¸c ®Æc tr√ng c¬ b¶n nhÊt cña ®éng vËt vµ thùc vËt trong :
cÊu t◊o, dinh d√ìng, di chuyÓn vµ ph¶n x◊.
t - Quan s¸t h˘nh 2.1, th¶o luËn nhãm vµ ®¸nh dÊu (3) vµo c¸c « th˙ch hîp ë
b¶ng 1.
B¶ng 1. So s¸nh ®éng vËt víi thùc vËt
§Æc ®iÓm
c¬ thÓ
§èi
tÔng
ph©n
biÖt

CÊu t◊o
tõ tÕ bµo

Thµnh
xenlul«z¬
ë tÕ bµo

Lín lªn
vµ sinh s¶n

Kh«ng Cã Kh«ng Cã Kh«ng Cã

ChÊt h÷u c¬
nu«i c¬ thÓ

Kh¶ n¨ng
di chuyÓn

HÖ thÇn
kinh vµ
gi¸c quan

Tù tæng Sö dông
hîp chÊt h÷u Kh«ng Cã Kh«ng Cã
®√îc c¬ cã sfin

Thùc vËt
§éng vËt

9

CM YK

Trang 10

- Th¶o luËn tr¶ lêi c©u hái :
+ §éng vËt gièng thùc vËt ë c¸c ®Æc ®iÓm nµo ?
+ §éng vËt kh¸c thùc vËt ë c¸c ®Æc ®iÓm nµo ?
II - §Æc ®iÓm chung cña ®éng vËt
t - H·y xem xt c¸c ®Æc ®iÓm dù kiÕn sau ®©y ®Ó ph©n biÖt ®éng vËt víi thùc vËt
+ Cã kh¶ n¨ng di chuyÓn

n

+ Tù d√ìng, tæng hîp c¸c chÊt h÷u c¬ tõ n√íc vµ CO2
+ Cã hÖ thÇn kinh vµ gi¸c quan

n

+ D˚ d√ìng (kh¶ n¨ng dinh d√ìng nhê chÊt h÷u c¬ cã sfin)

n

+ Kh«ng cã kh¶ n¨ng tån t◊i nÕu thiÕu ¸nh nflng mÆt trêi

n

n

- Nghiªn cøu c¸c th«ng tin trªn, th¶o luËn vµ chän ba ®Æc ®iÓm quan träng
nhÊt cña ®éng vËt ph©n biÖt víi thùc vËt b»ng c¸ch ®¸nh dÊu (3) vµo « trèng.
III - S¬ l√îc ph©n chia giíi §éng vËt
n Do sù ®ãng gãp cña nhiÒu thÕ hÖ c¸c nhµ ph©n lo◊i häc mµ giíi §éng vËt ngµy

nay ®√îc sflp xÕp vµo h¬n 20 ngµnh. Ch√¬ng tr˘nh Sinh häc 7 ®Ò cËp ®Õn 8
ngµnh chñ yÕu vµ ®√îc sflp xÕp nh√ sau :
- Ngµnh §éng vËt nguyªn sinh
- Ngµnh Ruét khoang
- C¸c ngµnh : Giun dÑp, Giun trßn, Giun ®èt
- Ngµnh Th©n mÒm
- Ngµnh Ch©n khíp
- Ngµnh §éng vËt cã x√¬ng sèng gåm c¸c líp :
+ C¸
+ L√ìng c√
+ Bß s¸t
+ Chim
+ Thó (Cã vó)

10

CM YK

Trang 11

IV - Vai trß cña ®éng vËt
n

§éng vËt kh«ng chØ cã vai trß quan träng trong thiªn nhiªn mµ cßn c¶ ®èi víi
®êi sèng con ng√êi.

t Liªn hÖ thùc tÕ, ®iÒn tªn ®éng vËt ®◊i diÖn mµ em biÕt vµo b¶ng 2.
B¶ng 2. §éng vËt víi ®êi sèng con ng√êi
STT

C¸c mÆt lîi, h◊i

1

§éng vËt cung cÊp nguyªn liÖu cho con ng√êi :

Tªn ®éng vËt ®◊i diÖn

- Thùc phÈm
- L«ng
- Da
2

§éng vËt dïng lµm th˙ nghiÖm cho :
- Häc tËp, nghiªn cøu khoa häc
- Thö nghiÖm thuèc

3

§éng vËt hç trî cho ng√êi trong :
- Lao ®éng
- Gi¶i tr˙
- ThÓ thao
- B¶o vÖ an ninh

4

§éng vËt truyÒn bÖnh sang ng√êi

Tªn mét sè ®éng vËt gîi ˝

Ruåi, muçi, rËn, rÖp, tr©u, bß, cõu,
v˚t, Õch, chã, chuét b◊ch, ngùa, voi,
c¸ heo, hæ, s√ tö, hµ m·, vÑt, s¸o...

11

CM YK

Trang 12

§éng vËt ph©n biÖt víi thùc vËt ë c¸c ®Æc ®iÓm chñ yÕu sau : d˚
d√ìng, cã kh¶ n¨ng di chuyÓn, cã hÖ thÇn kinh vµ c¸c gi¸c quan.
§éng vËt ®√îc ph©n chia thµnh §éng vËt kh«ng x√¬ng sèng vµ
§éng vËt cã x√¬ng sèng. §éng vËt cã vai trß quan träng ®èi víi
®êi sèng con ng√êi.

C ©u h·i?
1. C¸c ®Æc ®iÓm chung cña ®éng vËt ?
2. KÓ tªn ®éng vËt gÆp ë xung quanh n¬i em ë vµ chØ râ n¬i c√ tró cña chóng ?
3. ˝ nghÜa cña ®éng vËt ®èi víi ®êi sèng con ng√êi ?

E m c„ bi't?

H˘nh 2.2. TØ lÖ sè l√îng
c¸c loµi trong c¸c ngµnh,
líp §éng vËt.

12

CM YK

Ch√¬ng

1
Bµi 3

Trang 13

Ngµnh ®éng vËt nguyªn sinh
n

§éng vËt nguyªn sinh lµ nh÷ng ®éng vËt cÊu t◊o
chØ gåm 1 tÕ bµo, xuÊt hiÖn sím nhÊt trªn hµnh tinh
cña chóng ta (§◊i Nguyªn sinh), nh√ng khoa häc l◊i
ph¸t hiÖn chóng t√¬ng ®èi muén. M·i ®Õn thÕ kØ
XVII, nhê s¸ng chÕ ra k˙nh hiÓn vi, L¬venhóc (ng√êi
Hµ Lan) lµ ng√êi ®Çu tiªn nh˘n thÊy ®éng vËt nguyªn
sinh. Chóng ph©n bè ë khflp n¬i : ®Êt, n√íc ngät, n√íc
mÆn, kÓ c¶ trong c¬ thÓ sinh vËt kh¸c.

Thùc hµnh : quan s¸t mét sè
®éng vËt nguyªn sinh

n

HÇu hÕt ®éng vËt nguyªn sinh kh«ng nh˘n thÊy ®√îc b»ng mflt th√êng. Qua
k˙nh hiÓn vi sÏ thÊy trong mçi giät n√íc ao, hå... lµ mét thÕ giíi ®éng vËt
nguyªn sinh v« cïng ®a d◊ng.
I - yªu cÇu
- ThÊy ®√îc d√íi k˙nh hiÓn vi ˙t nhÊt 2 ®◊i diÖn ®iÓn h˘nh cho ngµnh §éng
vËt nguyªn sinh lµ : trïng roi vµ trïng giµy. Cã thÓ xem bæ sung trªn
b¨ng h˘nh.
- B√íc ®Çu ph©n biÖt ®√îc h˘nh d◊ng, c¸ch di chuyÓn cña chóng ®Ó lµm c¬
së cho c¸c bµi häc sau.
- Cñng cè kÜ n¨ng sö dông vµ quan s¸t d√íi k˙nh hiÓn vi.
II - chuÈn b˚
- K˙nh hiÓn vi cã ®é phãng ®◊i tõ 100 lÇn trë lªn, tÊm k˙nh (lam), l¸ k˙nh
(lamen), kim m¸c, kim nhän, èng hót, kh¨n lau.
- V¸ng cèng r·nh, v¸ng ao hå (lÊy tõ thiªn nhiªn), b˘nh nu«i cÊy ®éng vËt
nguyªn sinh tõ nguyªn liÖu kh¸c nhau nh√ : r¬m kh«, bÌo NhËt B¶n, cá t√¬i...
- Tranh trïng roi, trïng giµy...
13

CM YK

Trang 14

III - néi dung

1. Quan s¸t trïng giµy
n

V¸ng cèng r·nh hoÆc b˘nh nu«i cÊy ®éng vËt nguyªn sinh tõ ngµy thø t√ trë
®i bflt ®Çu cã v¸ng, ®Òu cã trïng giµy. Quan s¸t chóng d√íi k˙nh hiÓn vi cã ®é
phãng ®◊i tõ 100 ®Õn 300 lÇn (tõ →100 ®Õn →300).
a) H˘nh d◊ng
n

H˘nh 3.1A gióp nhËn d◊ng trïng giµy. C¬ thÓ cã h˘nh khèi, kh«ng ®èi xøng,
gièng chiÕc giµy.
t §èi chiÕu víi chó th˙ch ®Ó b√íc ®Çu ph©n biÖt ®√îc mét sè bµo quan.
b) Di chuyÓn
n Khi quan s¸t d√íi k˙nh hiÓn vi, ta nh˘n thÊy trïng giµy b¬i rÊt nhanh trong
n√íc nhê l«ng b¬i.

t - Di chuyÓn tiªu b¶n ®Ó theo dâi tiÕp c¸ch b¬i cña trïng giµy ®ã hoÆc t˘m thªm
c¸c trïng giµy kh¸c ®Ó quan s¸t.

7

2

1
3

5
7

4
6

H˘nh 3.1. Quan s¸t trïng giµy
A - S ¬ ®å cÊu t◊o ; B - ¶ nh nh˘n
d√íi k˙nh hiÓn vi phãng ®◊i 300 lÇn.
1. Nh©n nhá ; 2. Nh©n lín ; 3. MiÖng ; 4. HÇu ;
5. Kh«ng bµo tiªu ho¸ ; 6. Lç tho¸t ; 7. Kh«ng bµo co bãp.

14

CM YK

Trang 15

- H·y ®¸nh dÊu (3) vµo « trèng øng víi ˝ tr¶ lêi ®óng cho c¸c c©u hái sau :
+ Trïng giµy cã h˘nh d◊ng :
§èi xøng

n

Kh«ng ®èi xøng

n

DÑp nh√ chiÕc ®Õ giµy

n

Cã h˘nh khèi nh√ chiÕc giµy

n

Võa tiÕn võa xoay

n

+ Trïng giµy di chuyÓn thÕ nµo ?
Th⁄ng tiÕn

n

2. Quan s¸t trïng roi
n

Khi quan s¸t d√íi k˙nh hiÓn vi giät n√íc v¸ng xanh ngoµi ao, hå hay giät
n√íc nu«i cÊy tõ bÌo NhËt B¶n (kho¶ng 3 ngµy ®Çu) sÏ gÆp trïng roi.

H˘nh 3.2. Giät n√íc cã trïng roi
(nh˘n qua k˙nh hiÓn vi →100)

H˘nh 3.3. Trïng roi
(nh˘n qua k˙nh hiÓn vi →300)
1. R oi ; 2. §iÓm mflt ; 3. H◊t diÖp lôc.

a) ë ®é phãng ®◊i nhá
n ThÊy rÊt nhiÒu c¬ thÓ læn nhæn d◊ng trßn hoÆc h˘nh thoi, ®Òu di ®éng vµ cã
mµu xanh l¸ c©y. §ã lµ nh÷ng c¬ thÓ trïng roi (h˘nh 3.2).

b) ë ®é phãng ®◊i lín
t

Di chuyÓn tiªu b¶n ®Ó cho mét trïng roi râ nhÊt vµo ch˙nh gi÷a th˚ tr√êng
k˙nh hiÓn vi vµ tõ tõ chuyÓn ®æi vËt k˙nh ®Ó quan s¸t ë ®é phãng ®◊i lín
(tõ →300 ®Õn →400)
15

CM YK

n

Trang 16

- C¬ thÓ trïng roi cã h˘nh l¸ dµi, ®Çu tï, ®u«i nhän. ë ®Çu cã roi nh√ng qu¸
nhá nªn khã thÊy. Nhê roi xo¸y vµo n√íc, trïng roi di chuyÓn vÒ ph˙a tr√íc.
Trong c¬ thÓ, thÊy râ c¸c h◊t diÖp lôc mµu xanh lôc vµ ®iÓm mflt mµu ®á ë
gèc roi (h˘nh 3.3).
- NÕu ®√a b˘nh nu«i cÊy vµo trong tèi vµi ngµy, mµu xanh diÖp lôc trªn sÏ
mÊt. Lóc ®ã trïng roi kh«ng tù d√ìng ®√îc, mµ ph¶i dinh d√ìng theo kiÓu
®éng vËt.

VËy trïng roi lµ mét c¬ thÓ ®¬n bµo, cã thÓ tù d√ìng nh√ thùc vËt nh√ng
còng cã thÓ d˚ d√ìng nh√ ®éng vËt, tuú ®iÒu kiÖn sèng.
t H·y ®¸nh dÊu (3) vµo « trèng øng víi ˝ tr¶ lêi ®óng cho c¸c c©u hái sau :
- Trïng roi di chuyÓn nh√ thÕ nµo ?
§Çu ®i tr√íc

n

§u«i ®i tr√íc

n

Võa tiÕn võa xoay

n

Th⁄ng tiÕn

n

- Trïng roi cã mµu xanh l¸ c©y nhê :
Sflc tè ë mµng c¬ thÓ

n

Mµu sflc cña c¸c h◊t diÖp lôc

n

Mµu sflc cña ®iÓm mflt

n

Sù trong suèt cña mµng c¬ thÓ

n

IV - thu ho◊ch
t VÏ h˘nh d◊ng trïng giµy vµ trïng roi mµ em quan s¸t ®√îc vµo vë vµ chó th˙ch.

16

CM YK

Bµi 4

Trang 17

trïng roi

I - trïng roi xanh
n

Trïng roi xanh sèng trong n√íc : ao, hå, ®Çm, ruéng kÓ c¶ c¸c vòng n√íc m√a.

1. CÊu t◊o vµ di chuyÓn
n

C¬ thÓ trïng roi xanh lµ mét tÕ bµo cã k˙ch th√íc hiÓn vi (≈ 0,05mm). C¬ thÓ
h˘nh thoi, ®u«i nhän, ®Çu tï vµ cã 1 roi dµi. Roi xo¸y vµo n√íc gióp c¬ thÓ
di chuyÓn.
CÊu t◊o c¬ thÓ trïng roi gåm cã nh©n, chÊt nguyªn sinh cã chøa c¸c h◊t diÖp
lôc (kho¶ng 20 h◊t), c¸c h◊t dù tr÷ (nhá h¬n) vµ ®iÓm mflt (c◊nh gèc roi).
D√íi ®iÓm mflt cã kh«ng bµo co bãp. §iÓm mflt gióp trïng roi nhËn biÕt
¸nh s¸ng (h˘nh 4.1).

2. Dinh dÓng
ë n¬i ¸nh s¸ng, trïng roi xanh dinh
d√ìng nh√ thùc vËt. NÕu chuyÓn vµo
chç tèi l©u ngµy, trïng roi mÊt dÇn mµu
xanh. Chóng vÉn sèng ®√îc nhê ®ång
ho¸ nh÷ng chÊt h÷u c¬ hoµ tan do c¸c
sinh vËt kh¸c chÕt ph©n huû ra (cßn gäi
lµ d˚ d√ìng).
n

H« hÊp cña trïng roi nhê sù trao ®æi
kh˙ qua mµng tÕ bµo. Kh«ng bµo co bãp
tËp trung n√íc thõa cïng s¶n phÈm bµi
tiÕt råi th¶i ra ngoµi, gãp phÇn ®iÒu
chØnh ¸p suÊt thÈm thÊu cña c¬ thÓ.

H˘nh 4.1.
CÊu t◊o c¬ thÓ
trïng roi
1. R oi ;
2. §iÓm mflt ;
3. Kh«ng bµo co bãp ;
4. Mµng c¬ thÓ ;
5. H◊t diÖp lôc ;
6. H◊t dù tr÷ ;
7. Nh©n.

3. Sinh s¶n
n

Nh©n n»m ë ph˙a sau c¬ thÓ, khi sinh s¶n, nh©n ph©n ®«i tr√íc, tiÕp theo lµ
chÊt nguyªn sinh vµ c¸c bµo quan. C¬ thÓ ph©n ®«i theo chiÒu däc.
t

H·y dùa vµo h˘nh 4.2, diÔn ®◊t b»ng lêi 6 b√íc sinh s¶n ph©n ®«i cña trïng
roi xanh.
17

H˘nh 4.2. C¸c b√íc sinh s¶n ph©n ®«i ë trïng roi

4. T˙nh h√íng s¸ng
n Ng√êi ta ®· lµm mét th˙ nghiÖm ®¬n gi¶n sau : ®Æt b˘nh chøa trïng roi xanh
trªn bËc cöa sæ. Dïng giÊy ®en che tèi nöa trong thµnh b˘nh. Qua vµi ngµy bá
giÊy ®en ra vµ quan s¸t b˘nh thÊy ph˙a ¸nh s¸ng n√íc cã mµu xanh l¸ c©y, ph˙a
che tèi mµu trong suèt.

t Dùa vµo cÊu t◊o trïng roi h·y gi¶i th˙ch hiÖn t√îng x¶y ra cña th˙ nghiÖm trªn.
Th¶o luËn vµ ®¸nh dÊu (3) vµo « trèng øng víi ˝ tr¶ lêi ®óng cho c¸c c©u hái sau :
- Trïng roi xanh tiÕn vÒ ph˙a ¸nh s¸ng nhê :
n
DiÖp lôc
Roi vµ ®iÓm mflt

n

- Trïng roi xanh gièng tÕ bµo thùc vËt ë chç :
Cã diÖp lôc
Cã thµnh xenlul«z¬
n
Cã roi
Cã ®iÓm mflt
n

n
n

II - tËp ®oµn trïng roi
n ë mét sè ao vµ giÕng n√íc, ®«i khi cã thÓ gÆp c¸c “h◊t” h˘nh cÇu, mµu xanh
l¸ c©y, ®√êng k˙nh kho¶ng 1mm, b¬i l¬ löng, xoay trßn. §ã lµ tËp ®oµn trïng
roi (cßn gäi lµ tËp ®oµn V«n vèc) (h˘nh 4.3).

TËp ®oµn cã h˘nh cÇu víi
hµng ngh˘n tÕ bµo

18

Mçi tËp ®oµn gåm c¸c tÕ bµo
ë l¸t cflt tËp ®oµn thÊy râ mçi
liªn kÕt l◊i nh√ m◊ng l√íi
c¸ thÓ cã 2 roi h√íng ra ngoµi
H˘nh 4.3. CÊu t◊o tËp ®oµn trïng roi

CM YK

Trang 19

t B»ng c¸c côm tõ : TÕ bµo, trïng roi, ®¬n bµo, ®a bµo, em h·y ®iÒn vµo c©u
nhËn xt sau ®©y vÒ tËp ®oµn trïng roi :
TËp ®oµn .................. dï cã nhiÒu ................... nh√ng vÉn chØ lµ mét nhãm
®éng vËt................... v˘ mçi tÕ bµo vÉn vËn ®éng vµ dinh d√ìng ®éc lËp. TËp
®oµn trïng roi ®√îc coi lµ h˘nh ¶nh cña mèi quan hÖ vÒ nguån gèc gi÷a ®éng
vËt ®¬n bµo vµ ®éng vËt ................
Trïng roi xanh lµ mét c¬ thÓ ®éng vËt ®¬n bµo, di chuyÓn nhê roi,
võa tù d√ìng võa d˚ d√ìng, h« hÊp qua mµng c¬ thÓ, bµi tiÕt vµ
®iÒu chØnh ¸p suÊt thÈm thÊu nhê kh«ng bµo co bãp, sinh s¶n v«
t˙nh theo c¸ch ph©n ®«i. TËp ®oµn trïng roi gåm nhiÒu tÕ bµo cã
roi, liªn kÕt l◊i víi nhau t◊o thµnh. Chóng gîi ra mèi quan hÖ vÒ
nguån gèc gi÷a ®éng vËt ®¬n bµo vµ ®éng vËt ®a bµo.

C ©u h·i?
1. Cã thÓ gÆp trïng roi ë ®©u ?
2. Trïng roi gièng vµ kh¸c víi thùc vËt ë nh÷ng ®iÓm nµo ?
3*. Khi di chuyÓn, roi ho◊t ®éng nh√ thÕ nµo khiÕn cho c¬ thÓ trïng roi võa tiÕn
võa xoay m˘nh ?

E m c„ bi't?
- Cuèi xu©n, ®Çu hÌ khi bflt ®Çu cã nflng Êm, trïng roi ë mÆt n√íc ao hå sinh
s¶n v« t˙nh rÊt nhanh, t◊o nªn líp v¸ng xanh trªn mÆt n√íc.
- Khi gÆp ®iÒu kiÖn bÊt lîi, trïng roi vµ mét sè ®éng vËt ®¬n bµo cã hiÖn t√îng
“kÕt bµo x¸c” x¶y ra nh√ sau : tho¸t bít n√íc thõa, c¬ thÓ thu nhá l◊i, h˘nh
thµnh vá bäc ngoµi.

19

CM YK

Trang 20

Bµi 5

trïng biÕn h˘nh vµ trïng giµy

I - trïng biÕn h˘nh
n

Trïng biÕn h˘nh lµ ®◊i diÖn tiªu biÓu cña líp Trïng ch©n gi¶. Chóng sèng ë
mÆt bïn trong c¸c ao tï hay c¸c hå n√íc lÆng. §«i khi, chóng næi lÉn vµo líp
v¸ng trªn c¸c mÆt ao, hå. Cã thÓ thu thËp mÉu trïng biÕn h˘nh ®Ó quan s¸t d√íi
k˙nh hiÓn vi. K˙ch th√íc chóng thay ®æi tõ 0,01mm ®Õn 0,05mm.

1. CÊu t◊o vµ di chuyÓn
n

Trïng biÕn h˘nh ®√îc coi nh√ mét c¬ thÓ ®¬n bµo
®¬n gi¶n nhÊt. C¬ thÓ chóng gåm mét khèi chÊt
nguyªn sinh láng vµ nh©n (h˘nh 5.1). Trïng biÕn
h˘nh di chuyÓn nhê dßng chÊt nguyªn sinh dån vÒ
mét ph˙a t◊o thµnh ch©n gi¶. V˘ thÕ c¬ thÓ chóng
lu«n biÕn ®æi h˘nh d◊ng.

2. Dinh dÓng
n

H˘nh 5.2 vÏ l◊i 4 giai ®o◊n trïng biÕn h˘nh bflt måi
vµ tiªu ho¸ måi. Qu¸ tr˘nh ®ã ®√îc tr˘nh bµy b»ng 4
c©u ngfln, sflp xÕp theo tr˘nh tù ch√a hîp l˙ d√íi ®©y :

H˘nh 5.1. CÊu t◊o c¬ thÓ
trïng biÕn h˘nh
1. Nh©n ; 2. ChÊt nguyªn
sinh ; 3. Ch©n gi¶ ;
4. Kh«ng bµo co bãp ;
5. Kh«ng bµo tiªu ho¸.

- LËp tøc h˘nh thµnh ch©n gi¶ thø hai v©y lÊy måi.

n

- Khi mét ch©n gi¶ tiÕp cËn måi (t¶o, vi khuÈn, vôn h÷u c¬...).

n

- Hai ch©n gi¶ ko dµi nuèt måi vµo s©u trong chÊt nguyªn sinh.

n

- Kh«ng bµo tiªu ho¸ t◊o thµnh bao lÊy måi, tiªu ho¸ måi nhê d˚ch tiªu ho¸. n
t H·y quan s¸t h˘nh 5.2,
ghi sè thø tù vµo c¸c «
trèng theo thø tù ®óng
víi ho◊t ®éng bflt måi
cña trïng biÕn h˘nh.
H˘nh 5.2. Trïng biÕn h˘nh bflt måi vµ tiªu ho¸
a) Måi ; b) Kh«ng bµo co bãp ; c) Kh«ng bµo tiªu ho¸.

20

CM YK

n

Trang 21

Thøc ¨n ®√îc tiªu ho¸ trong tÕ bµo gäi lµ tiªu ho¸ néi bµo.

Sù trao ®æi kh˙ (lÊy «xi, th¶i CO2) thùc hiÖn qua bÒ mÆt c¬ thÓ. N√íc thõa
®√îc tËp trung vÒ mét chç gäi lµ kh«ng bµo co bãp råi chuyÓn ra ngoµi. ChÊt
th¶i ®√îc lo◊i ra ë v˚ tr˙ bÊt k˘ trªn c¬ thÓ.

3. Sinh s¶n
n

Khi gÆp ®iÒu kiÖn thuËn lîi (vÒ thøc ¨n, nhiÖt ®é...), trïng biÕn h˘nh sinh s¶n
theo h˘nh thøc ph©n ®«i.

II - trïng giµy
n

Trïng giµy lµ ®◊i diÖn cña líp Trïng cá. TÕ bµo trïng giµy ®· ph©n ho¸ thµnh
nhiÒu bé phËn. Mçi bé phËn ®¶m nhËn mét chøc n¨ng sèng nhÊt ®˚nh.

1. CÊu t◊o
n

PhÇn gi÷a c¬ thÓ lµ bé nh©n gåm : nh©n lín vµ nh©n nhá. Nöa tr√íc vµ nöa
sau ®Òu cã 1 kh«ng bµo co bãp h˘nh hoa th˚, ë v˚ tr˙ cè ®˚nh. Chç lâm cña c¬
thÓ lµ r·nh miÖng, cuèi r·nh miÖng cã lç miÖng vµ hÇu (h˘nh 3.1).

2. Dinh dÓng
n

Thøc ¨n (gåm vi khuÈn, vôn h÷u c¬...) ®√îc l«ng
b¬i dån vÒ lç miÖng. Thøc ¨n qua miÖng vµ hÇu
®√îc vo thµnh viªn trong kh«ng bµo tiªu ho¸. Sau ®ã
kh«ng bµo tiªu ho¸ rêi hÇu di chuyÓn trong c¬ thÓ
theo mét quü ®◊o nhÊt ®˚nh. Enzim tiªu ho¸ biÕn
thøc ¨n thµnh chÊt láng thÊm vµo chÊt nguyªn sinh.
ChÊt b· ®√îc th¶i ra ngoµi qua lç tho¸t ë thµnh c¬
thÓ (h˘nh 5.3).

H˘nh 5.3. Dinh d√ìng ë trïng giµy
1. Thøc ¨n ®√îc l«ng b¬i cuèn vµo miÖng ; 2. MiÖng ;
3. Kh«ng bµo tiªu ho¸ ë ®¸y hÇu ; 4. Quü ®◊o di
chuyÓn cña kh«ng bµo tiªu ho¸ ; 5. Lç tho¸t th¶i b· ;
6. Kh«ng bµo co bãp ; 7. Nh©n lín ; 8. Nh©n nhá.

21

CM YK

Trang 22

t Quan s¸t h˘nh 5.1 vµ 5.3, th¶o luËn vµ tr¶ lêi c¸c c©u hái sau :
- Nh©n trïng giµy cã g˘ kh¸c víi nh©n trïng biÕn h˘nh (vÒ sè l√îng vµ
h˘nh d◊ng) ?
- Kh«ng bµo co bãp cña trïng giµy vµ trïng biÕn h˘nh kh¸c nhau nh√ thÕ
nµo (vÒ cÊu t◊o, sè l√îng vµ v˚ tr˙) ?
- Tiªu ho¸ ë trïng giµy kh¸c víi ë trïng biÕn h˘nh nh√ thÕ nµo (vÒ c¸ch lÊy
thøc ¨n, qu¸ tr˘nh tiªu ho¸ vµ th¶i b·...) ?

3. Sinh s¶n
n

Ngoµi h˘nh thøc sinh s¶n v« t˙nh b»ng c¸ch ph©n ®«i theo chiÒu ngang, trïng
giµy cßn cã h˘nh thøc sinh s¶n h÷u t˙nh gäi lµ sinh s¶n tiÕp hîp.
Trïng biÕn h˘nh lµ ®éng vËt ®¬n bµo cã cÊu t◊o rÊt ®¬n gi¶n, di
chuyÓn vµ bflt måi b»ng ch©n gi¶, dinh d√ìng nhê kh«ng bµo
tiªu ho¸.
Trïng giµy lµ ®éng vËt ®¬n bµo nh√ng cÊu t◊o ®· ph©n ho¸ thµnh
nhiÒu bé phËn nh√ : nh©n lín, nh©n nhá, kh«ng bµo co bãp, miÖng,
hÇu. Mçi bé phËn ®¶m nhiÖm chøc n¨ng sèng nhÊt ®˚nh.
Trïng biÕn h˘nh, trïng giµy ®Òu sinh s¶n v« t˙nh theo c¸ch ph©n
®«i, trïng giµy cßn cã h˘nh thøc sinh s¶n tiÕp hîp.

C ©u h·i?
1. Trïng biÕn h˘nh sèng ë ®©u vµ di chuyÓn, bflt måi, tiªu ho¸ måi nh√ thÕ nµo ?
2. Trïng giµy di chuyÓn, lÊy thøc ¨n, tiªu ho¸ vµ th¶i b· nh√ thÕ nµo ?
3. C¬ thÓ trïng giµy cã cÊu t◊o phøc t◊p h¬n trïng biÕn h˘nh nh√ thÕ nµo ?

E m c„ bi't?
Trïng giµy cßn gäi lµ trïng cá (hay th¶o trïng) ®√îc con ng√êi biÕt tr√íc tiªn
trong thÕ giíi ®éng vËt ®¬n bµo. Khi chÕ t◊o ®√îc k˙nh hiÓn vi, ng√êi ta thö lÊy
n√íc “cá ng©m” soi th˘ t˘nh cê ph¸t hiÖn ra chóng vµ v˘ thÕ ®√îc gäi lµ “trïng
cá”. Ngµy nay “trïng cá” trë thµnh tªn ch˙nh thøc cho nhãm ®éng vËt nµy. Vµ
n√íc cá ng©m vÉn lµ m«i tr√êng nu«i cÊy trïng cá l˙ t√ëng ë phßng th˙ nghiÖm.
22

CM YK

Bµi 6

Trang 23

trïng kiÕt l˚ vµ trïng sèt rt

n

Trong kho¶ng 40 ngh˘n loµi ®éng vËt nguyªn sinh ®· biÕt, th˘ kho¶ng mét
phÇn n¨m sèng k˙ sinh g©y nhiÒu bÖnh nguy hiÓm cho ®éng vËt vµ ng√êi nh√ :
bÖnh cÇu trïng ë thá, bÖnh Øa ch¶y ë ong mËt, bÖnh t»m gai, bÖnh ngñ ch©u Phi
ë ng√êi...
ë n√íc ta, hai ®èi t√îng g©y bÖnh nguy hiÓm ë ng√êi lµ : trïng kiÕt l˚ vµ
trïng sèt rt.
I - trïng kiÕt l˚
n Trïng kiÕt l˚ gièng trïng biÕn h˘nh, chØ kh¸c ë chç ch©n gi¶ rÊt ngfln. Bµo x¸c trïng

kiÕt l˚ (h˘nh 6.1) theo thøc ¨n, n√íc uèng vµo èng tiªu ho¸ ng√êi. §Õn ruét, trïng
kiÕt l˚ chui ra khái bµo x¸c, g©y c¸c vÕt lot ë niªm m◊c ruét råi nuèt hång cÇu ë ®ã
®Ó tiªu ho¸ chóng (h˘nh 6.2) vµ sinh s¶n rÊt nhanh. BÖnh nh©n ®au bông, ®i ngoµi,
ph©n cã lÉn m¸u vµ chÊt nhµy nh√ n√íc mòi. §ã lµ triÖu chøng bÖnh kiÕt l˚.
1
1
2

2
3

H˘nh 6.1. B µo x¸c trïng kiÕt l˚

H˘nh 6.2. Trïng kiÕt l˚ nuèt hång cÇu

1. B µo x¸c ; 2. Trïng kiÕt l˚ ®ang chui
khái vá bµo x¸c khi vµo ruét ng√êi.

1. Trïng kiÕt l˚ ; 2. Hång cÇu ë thµnh ruét ;
3. Hång cÇu b˚ trïng kiÕt l˚ nuèt.

t §¸nh dÊu (3) vµo « trèng øng víi ˝ tr¶ lêi ®óng cho c¸c c©u hái sau :
- Trïng kiÕt l˚ gièng víi trïng biÕn h˘nh ë ®iÓm nµo trong sè c¸c ®Æc ®iÓm
d√íi ®©y :
Cã ch©n gi¶
Cã di chuyÓn t˙ch cùc
n
n
n
Sèng tù do ngoµi thiªn nhiªn n
Cã h˘nh thµnh bµo x¸c
- Trïng kiÕt l˚ kh¸c trïng biÕn h˘nh chç nµo trong sè c¸c ®Æc ®iÓm d√íi ®©y :
n
n
ChØ ¨n hång cÇu
Cã ch©n gi¶ ngfln
Cã ch©n gi¶ dµi
Kh«ng cã h◊i
n
n
23

CM YK

Trang 24

II - trïng sèt rt

1. CÊu t◊o vµ dinh d√ìng
n

Trïng sèt rt th˙ch nghi víi k˙ sinh trong m¸u ng√êi, trong thµnh ruét vµ
tuyÕn n√íc bät cña muçi An«phen. Chóng cã k˙ch th√íc nhá, kh«ng cã bé phËn
di chuyÓn vµ c¸c kh«ng bµo, ho◊t ®éng dinh d√ìng ®Òu thùc hiÖn qua mµng
tÕ bµo.

2. Vßng ®êi
n

Trïng sèt rt do muçi An«phen (h˘nh 6.3) truyÒn vµo m¸u ng√êi. Chóng chui
vµo hång cÇu ®Ó k˙ sinh vµ sinh s¶n cïng lóc cho nhiÒu trïng sèt rt míi, ph¸
vì hång cÇu chui ra vµ l◊i
chui vµo nhiÒu hång cÇu
kh¸c, tiÕp tôc chu tr˘nh huû
ho◊i hång cÇu (cø sau 48
giê mét lÇn víi trïng sèt rt
B
A
th√êng gÆp, g©y ra bÖnh sèt
H˘nh 6.3. Ph©n biÖt muçi A n«phen
rt c¸ch nhËt) (h˘nh 6.4).
A - Muçi A n«phen gÆp nhiÒu ë miÒn nói
B - Muçi th√êng gÆp ë khflp n¬i.
3

2

4

1

H˘nh 6.4. S inh s¶n cña trïng sèt rt ë m¸u ng√êi
1. Trïng sèt rt chui vµo k˙ sinh ë hång cÇu.
2,3. Chóng sö dông hÕt chÊt nguyªn sinh bªn trong
hång cÇu, sinh s¶n v« t˙nh cho nhiÒu c¸ thÓ míi.
4. Chóng ph¸ vì hång cÇu ®Ó chui ra ngoµi tiÕp
tôc vßng ®êi k˙ sinh míi.

t Th¶o luËn nhãm vµ ghi kÕt qu¶ vµo b¶ng sau :
B¶ng. So s¸nh trïng kiÕt l˚ vµ trïng sèt rt
C¸c ®Æc ®iÓm
cÇn so s¸nh K˙ch th√íc
(so víi
§èi t√îng
hång cÇu)
so s¸nh
Trïng kiÕt l˚
Trïng sèt rt

24

Con ®√êng
truyÒn
d˚ch bÖnh

N¬i k˙ sinh

T¸c h◊i

Tªn bÖnh

CM YK

Trang 25

3. BÖnh sèt rt ë n√íc ta
n

Tr√íc c¸ch m◊ng Th¸ng T¸m, bÖnh sèt rt rÊt trÇm träng ë n√íc ta. Nhê kÕ
ho◊ch xo¸ bá bÖnh sèt rt do ViÖn Sèt rt C«n trïng vµ K˙ sinh trïng chñ tr˘,
c¨n bÖnh nguy hiÓm nµy ®· b˚ ®Èy lïi dÇn, dï thØnh tho¶ng bÖnh vÉn cßn bét
ph¸t ë mét sè vïng.
Trïng kiÕt l˚ vµ trïng sèt rt th˙ch nghi rÊt cao víi lèi sèng k˙
sinh. Trïng kiÕt l˚ k˙ sinh ë thµnh ruét. Trïng sèt rt k˙ sinh ë
trong m¸u ng√êi vµ thµnh ruét, tuyÕn n√íc bät cña muçi
An«phen. C¶ hai ®Òu huû ho◊i hång cÇu g©y bÖnh nguy hiÓm.
Trïng sèt rt lan truyÒn qua muçi An«phen, nªn phßng chèng
bÖnh sèt rt khã kh¨n vµ l©u dµi, nhÊt lµ ë miÒn nói.

C ©u h·i?
1. Dinh d√ìng ë trïng sèt rt vµ trïng kiÕt l˚ gièng nhau vµ kh¸c nhau nh√
thÕ nµo ?
2. Trïng kiÕt l˚ cã h◊i nh√ thÕ nµo víi søc khoÎ con ng√êi ?
3. V˘ sao bÖnh sèt rt hay x¶y ra ë miÒn nói ?

E m c„ bi't?
- Khi mflc bÖnh kiÕt l˚, mçi bÖnh nh©n trung b˘nh th¶i ra tíi 300 triÖu bµo x¸c
trïng kiÕt l˚ mçi ngµy. ë ngoµi tù nhiªn, bµo x¸c tån t◊i ®√îc 9 th¸ng, cã thÓ
b¸m vµo c¬ thÓ cña ruåi, nhÆng ®Ó truyÒn qua thøc ¨n g©y bÖnh cho nhiÒu
ng√êi kh¸c.
- Trïng sèt rt k˙ sinh trong m¸u ng√êi. V˘ chu tr˘nh sinh s¶n c¸c c¸ thÓ ®ång
lo◊t nh√ nhau, nªn sau khi sinh s¶n, chóng cïng lóc ph¸ vì hµng tØ hång cÇu
g©y cho bÖnh nh©n héi chøng “lªn c¬n sèt rt”.
Trïng sèt rt c¸ch nhËt cã chu k˘ sinh s¶n lµ 48 giê. Trïng sèt rt nhiÖt ®íi
hay sèt rt ¸c t˙nh cã chu k˘ sinh s¶n lµ 24 giê.
- Trong c¬ thÓ muçi An«phen, trïng sèt rt sinh s¶n h÷u t˙nh, võa lµm t¨ng sè
l√îng, võa lµm t¨ng søc sèng ®Ó trë thµnh t¸c nh©n g©y bÖnh nguy hiÓm
cho ngÐi.
25

CM YK

Trang 26

Bµi 7

§Æc ®iÓm chung vµ vai trß thùc tiÔn
cña ®éng vËt nguyªn sinh

I - §Æc ®iÓm chung
n C¸c ®◊i diÖn cña §éng vËt nguyªn sinh dï cÊu t◊o ®¬n gi¶n hay phøc t◊p, dï
sèng tù do hay k˙ sinh... ®Òu cã chung mét sè ®Æc ®iÓm.

B¶ng 1. §Æc ®iÓm chung ngµnh §éng vËt nguyªn sinh
K˙ch th√íc CÊu t◊o tõ
STT

§◊i diÖn

1

Trïng roi

2

Trïng biÕn h˘nh

3

Trïng giµy

4

Trïng kiÕt l˚

5

Trïng sèt rt

K˙ hiÖu hay
côm tõ lùa chän

HiÓn
1 tÕ NhiÒu
Lín
vi
bµo tÕ bµo

3

3

Thøc ¨n

Bé phËn
di chuyÓn

- Roi, l«ng
- Vi khuÈn
- Vôn h÷u c¬... b¬i, ch©n gi¶.
- Tiªu gi¶m
- Hång cÇu
- Kh«ng cã

H˘nh thøc
sinh s¶n

- Ph©n ®«i.
- Ph©n nhiÒu.
- TiÕp hîp.

t §¸nh dÊu (3) vµ ®iÒn néi dung th˙ch hîp vµo « trèng cña b¶ng 1. Th¶o luËn
vµ tr¶ lêi c¸c c©u hái sau :
- §éng vËt nguyªn sinh sèng tù do cã nh÷ng ®Æc ®iÓm g˘ ?
- §éng vËt nguyªn sinh sèng k˙ sinh cã nh÷ng ®Æc ®iÓm g˘ ?
- §éng vËt nguyªn sinh cã c¸c ®Æc ®iÓm g˘ chung ?
II - Vai trß thùc tiÔn
n

Víi sè l√îng kho¶ng 40 ngh˘n loµi, ®éng vËt nguyªn sinh ph©n bè khflp n¬i :
trong n√íc mÆn, n√íc ngät, trong ®Êt Èm, trong c¬ thÓ nhiÒu nhãm ®éng vËt
vµ ng√êi.
t H·y xem thµnh phÇn ®éng vËt nguyªn sinh trong giät n√íc ao (h˘nh 7.1),
th¶o luËn, nªu vai trß cña chóng trong sù sèng ë ao nu«i c¸.
26

CM YK

Trang 27

H˘nh 7.1. S ù ®a d◊ng phong
phó cña ®éng vËt nguyªn sinh
trong giät n√íc lÊy tõ rÔ bÌo ë
ao nu«i c¸.

Trïng lç (cã k˙ch th√íc 0,1 - 1mm)
(h˘nh 7.2) lµ nhãm §éng vËt nguyªn
sinh sèng phæ biÕn ë biÓn. Vá chóng
b»ng ®¸ v«i, h¬i gièng vá èc nh√ng
trªn vá cã nhiÒu lç ®Ó ch©n gi¶ thß ra
bflt måi. Tuy b nhá nh√ng sè l√îng
c¸ thÓ lín nªn khi chÕt vá trïng lç
lflng xuèng ®¸y biÓn, gãp phÇn t◊o
nªn vá Tr¸i ®Êt. Ho¸ th◊ch cña
chóng lµ vËt chØ th˚ cho c¸c ®˚a tÇng
cã dÇu ho¶.
n

B

A

H˘nh 7.2. Trïng lç
sèng ë biÓn
A - Trïng lç víi
hµng tr¨m ch©n
gi¶ h˘nh sîi thß ra
ngoµi qua lç vá.
B - V á ®¸ v«i cña
c¸c loµi trïng lç
kh¸c nhau.

t Dùa vµo c¸c kiÕn thøc trong ch√¬ng 1 vµ c¸c th«ng tin trªn, th¶o luËn vµ
ghi tªn ®éng vËt nguyªn sinh em biÕt vµo b¶ng 2.
27

CM YK

Trang 28

B¶ng 2. Vai trß thùc tiÔn cña §éng vËt nguyªn sinh
Vai trß thùc tiÔn

Tªn c¸c ®◊i diÖn

Lµm thøc ¨n cho ®éng vËt nhá, ®Æc biÖt gi¸p x¸c nhá
G©y bÖnh ë ®éng vËt
G©y bÖnh ë ng√êi
Cã ˝ nghÜa vÒ ®˚a chÊt

§éng vËt nguyªn sinh cã ®Æc ®iÓm chung lµ c¬ thÓ cã k˙ch th√íc
hiÓn vi, chØ lµ mét tÕ bµo nh√ng ®¶m nhiÖm mäi chøc n¨ng sèng.
PhÇn lín : d˚ d√ìng, di chuyÓn b»ng ch©n gi¶, l«ng b¬i hay roi b¬i
hoÆc tiªu gi¶m. Sinh s¶n v« t˙nh theo kiÓu ph©n ®«i. Chóng cã vai
trß lµ thøc ¨n cña nhiÒu ®éng vËt lín h¬n trong n√íc, chØ th˚ vÒ ®é
s◊ch cña m«i tr√êng n√íc. Mét sè kh«ng nhá ®éng vËt nguyªn sinh
g©y ra nhiÒu bÖnh nguy hiÓm cho ®éng vËt vµ ng√êi.

C ©u h·i?
1. §Æc ®iÓm chung nµo cña §éng vËt nguyªn sinh võa ®óng cho loµi sèng tù do
lÉn loµi sèng k˙ sinh ?
2. H·y kÓ tªn mét sè ®éng vËt nguyªn sinh cã lîi trong ao nu«i c¸.
3. H·y kÓ tªn mét sè ®éng vËt nguyªn sinh g©y bÖnh ë ng√êi vµ c¸ch truyÒn bÖnh.

E m c„ bi't?
- H¬n mét ngh˘n loµi trïng lç ë biÓn ®· chÕt ®i, vá lflng xuèng ®¸y biÓ...